Lái xe số tự động lên đèo: Cách dùng số tay để không cháy phanh

Nhiều tài xế cứ để chế độ D, nhả ga là xe tự chạy. Lên đèo thì êm ru, nhưng đến khi xuống dốc dài mới thấy phanh nóng dần, đạp xuống lại thấy xe không ghìm được như trước. Tình huống này đội ngũ chúng tôi gặp khá thường xuyên trên đèo Hải Vân, Mã Pí Lèng hay đường lên Đà Lạt. Bài này chia sẻ kinh nghiệm lái xe số tự động lên đèo đúng theo cách chúng tôi vẫn làm trong các chuyến đi thực tế, để bạn đi đèo bình tĩnh hơn. Nếu muốn đối chiếu thêm các tình huống trên nhiều địa hình, bạn có thể xem mục kinh nghiệm đi xe mà chúng tôi tổng hợp.

Sai lầm khiến nhiều tài xế bị trượt dốc khi lên đèo

Xe số tự động được thiết kế để bạn ít phải can thiệp. Chính sự tiện lợi đó lại dễ khiến người lái lơ là khi gặp đèo. Có lần đội ngũ chúng tôi chứng kiến một chiếc SUV chạy đều ở chế độ D xuống đèo khoảng bảy tám cây số. Đến khúc cua gấp thì mùi khét bốc lên, bàn đạp phanh mềm hẳn đi. Người lái lúc đó hoảng, phải dừng bên lề rất lâu để phanh nguội.

Lý do nằm ở cách hộp số tự động vận hành. Khi xe đã đủ tốc độ, hộp số sẽ lên số cao để tiết kiệm nhiên liệu. Nó không tự giữ xe ở số thấp cho bạn. Vì vậy, muốn dừng xe thì gần như toàn bộ lực hãm phải dồn vào má phanh. Đó chính là gốc rễ của chuyện cháy phanh.

Vì sao xuống đèo bằng chế độ D dễ làm cháy phanh

Phanh ô tô hoạt động dựa trên ma sát. Má phanh ép vào đĩa, biến động năng thành nhiệt. Trên đường bằng, lượng nhiệt này tản đi kịp. Nhưng xuống một dốc dài, nhiệt tích tụ liên tục và không có thời gian nguội.

Bạn có thể hình dung như chiếc bàn ủi bị ép chặt vào vật cản: càng ép lâu, nó càng nóng. Khi má phanh quá nhiệt, lớp vật liệu ma sát bị giảm hiệu quả, người ta gọi là phanh bị “đuối”. Lúc đó bạn đạp mạnh mà xe vẫn chậm chạp, và đây là tình huống nguy hiểm nhất khi đang đổ dốc.

Giải pháp là để động cơ giúp hãm xe. Khi về số thấp, động cơ quay nhanh và tạo lực cản lên chuyển động của bánh xe, gọi là phanh động cơ. Nhờ vậy phanh chính được nghỉ, không phải gánh toàn bộ lực hãm suốt quãng đường dài.

Chuẩn bị trước khi vào đoạn đèo dốc

Trước khi lên đèo, bạn nên đọc kỹ biển báo độ dốc và ước lượng chiều dài đoạn dốc. Biển báo thường ghi phần trăm độ dốc, tức là cứ đi 100 mét thì xe lên hoặc xuống bao nhiêu mét theo chiều thẳng đứng. Dốc 10% đã khá gắt với người chưa quen.

Kiểm tra dầu phanh, má phanh và lốp trước chuyến đi dài là việc nên làm. Lốp mòn hoặc áp suất thấp khiến xe lạng khi phanh gấp ở cua. Má phanh mỏng thì nhiệt sinh ra nhanh hơn mà khả năng tản nhiệt lại kém.

Chọn giờ đi cũng quan trọng. Tránh giờ cao điểm để đỡ phải dừng đi và nóng máy. Nên tránh những đoạn có sương mù dày, vì mặt đường trơn và tầm nhìn kém khi qua đèo.

Hướng dẫn từng bước: lên đèo bằng số tay

Bước đầu tiên là chuyển cần số sang chế độ M (manual). Trên nhiều xe, bạn chỉ cần đẩy cần sang bên hoặc nhấn nút M trên bảng điều khiển. Sau đó dùng lẫy hoặc cần gạt để lên xuống số.

Khi bắt đầu leo dốc, chọn số 3 hoặc số 2 tùy độ dốc. Số thấp giúp xe có lực kéo tốt, không bị hụt hơi ở đoạn cua. Đừng cố đi số cao để tiết kiệm xăng, vì xe sẽ phải gò lên, tốn nhiên liệu hơn và làm động cơ nóng.

Giữ vòng tua động cơ ở mức an toàn, thường là vùng giữa đồng hồ. Đừng để kim chạm vùng đỏ, cũng đừng để xe kéo quá yếu khiến máy rung giật. Tăng ga đều tay, không đạp ga đột ngột khi đang vào cua, vì xe dễ bị trượt đầu hoặc trượt đuôi.

Kỹ thuật dùng số tay khi xuống đèo để tránh cháy phanh

Đây là phần quan trọng nhất. Bạn nên chuyển xuống số thấp, số 2 hoặc số 1, trước khi vào dốc, chứ đừng đợi xe đã tăng tốc rồi mới giảm. Lúc xe đang chạy nhanh, việc giảm số vừa giật vừa không hiệu quả.

Khi đã ở số thấp, để động cơ tự hãm. Chỉ đạp phanh nhẹ và ngắt quãng khi cần giảm thêm tốc độ. Cách này giúp má phanh nguội dần giữa các lần đạp, thay vì nóng liên tục.

Đừng để chân đặt hờ lên bàn đạp phanh. Nhiều người có thói quen này, nhưng chỉ cần chạm nhẹ là má phanh đã bị ma sát liên tục, nóng lên mà bạn không hay biết. Hãy giữ chân rời khỏi phanh khi không cần hãm.

Giữ khoảng cách an toàn với xe phía trước là điều không thể bỏ qua. Trên đèo, xe khó dừng gấp, nhất là khi có xe tải chạy chậm phía trước. Khoảng cách đủ rộng sẽ cho bạn thời gian phản ứng, dù xe khác có vượt lên hay không.

Tham khảo số tay theo độ dốc trên đường Việt Nam

Bảng tham khảo dưới đây dựa trên kinh nghiệm đi nhiều đèo, không phải thông số cố định của hãng xe nào. Dốc nhẹ dưới 5% thường đi số 4 hoặc số 3 ở tốc độ khoảng 40 đến 50 km/h. Dốc vừa từ 5 đến 10% nên đi số 3, tốc độ quanh 30 đến 40 km/h. Dốc gắt trên 10%, đặc biệt khi cua liên tiếp, nên xuống số 2 và giữ tốc độ khoảng 20 đến 30 km/h. Xe chở đầy tải, xe 7 chỗ hay bán tải thường cần số thấp hơn một bậc so với xe nhẹ. Hãy điều chỉnh theo xe và tải trọng thực tế của bạn.

Dấu hiệu phanh đang quá nhiệt và cách xử lý

Có vài dấu hiệu bạn cần để ý. Mùi khét từ bánh xe là dấu hiệu rõ nhất. Bàn đạp mềm hơn bình thường, hoặc xe bị kéo lệch về một bên khi phanh, cũng là tín hiệu cảnh báo. Khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào, đừng cố đi tiếp.

Hãy dừng xe ở chỗ an toàn, rộng rãi và không chắn đường. Để phanh nguội tự nhiên, thường mất vài chục phút tùy mức nóng. Tuyệt đối không dội nước lạnh vào mâm hay đĩa phanh lúc còn nóng, vì đĩa có thể bị nứt do co giãn đột ngột.

Sau khi xe chạy lại được, hãy đưa đi kiểm tra hệ thống phanh tại gara uy tín trước khi đi tiếp. Nếu đoạn đèo còn dài, đừng ngại dừng nghỉ thêm vài lần để phanh hạ nhiệt.

Lỗi thường gặp khi lái xe số tự động qua đèo

Lỗi đầu tiên là nhả ga hoàn toàn rồi đạp phanh liên tục trên đoạn dốc dài. Đây là cách nhanh nhất làm cháy phanh. Hãy kết hợp số thấp với phanh ngắt quãng.

Lỗi thứ hai là chuyển sang số N khi xuống dốc. Ở số N, động cơ không nối với bánh xe nên mất hoàn toàn phanh động cơ. Xe sẽ tăng tốc theo trọng lực và phanh chính phải gánh hết. Đây là điều chúng tôi luôn nhắc học viên không làm.

Lỗi thứ ba là chạy quá nhanh trên đoạn đông xe tải. Xe tải lên dốc chậm, xuống dốc cũng không nhanh được, nên xe nhẹ dễ bị kẹt phía sau. Hãy đoán trước tình huống ở khúc cua, chờ đúng lúc an toàn rồi mới vượt.

Bảo dưỡng xe để đi đèo an toàn hơn

Đi đèo khiến xe làm việc nặng hơn bình thường. Thay dầu hộp số và dầu phanh đúng định kỳ theo khuyến cáo của hãng là việc nên làm. Dầu phanh cũ hút ẩm, sôi ở nhiệt độ thấp hơn, dễ gây mất phanh khi nóng.

Hệ thống làm mát cũng cần kiểm tra trước chuyến đi. Động cơ leo đèo phát nhiệt nhiều, nếu nước làm mát yếu hoặc quạt két nước hỏng thì rất dễ quá nhiệt giữa đường. Nếu muốn hiểu thêm về cách các dòng xe mới được giới thiệu tới người dùng, bạn có thể tham khảo mô hình AIDA trong quảng cáo ô tô.

Câu hỏi thường gặp

Xe số tự động có cần chuyển số tay khi lên đèo không?

Không bắt buộc khi đường thoải, nhưng nên làm khi dốc gắt hoặc chở nặng. Hộp số tự động thường lên số cao sớm, khiến xe hụt lực ở đoạn dốc. Chuyển sang số 3 hoặc số 2 giúp xe đi êm hơn và đỡ tốn xăng.

Có nên để số N khi xuống dốc không?

Không nên. Ở số N, bạn mất phanh động cơ hoàn toàn, xe sẽ tự trượt nhanh và phanh chính phải chịu hết lực. Hãy xuống số thấp ở chế độ M thay vì về N.

Làm sao biết phanh xe đã bị nóng?

Bạn sẽ thấy mùi khét, bàn đạp mềm hơn, phanh ăn kém, hoặc xe bị kéo lệch. Nếu có một trong các dấu hiệu này, hãy dừng xe để phanh nguội rồi kiểm tra.

Chế độ M và chế độ L khác nhau thế nào?

Chế độ M cho phép bạn tự chọn số qua cần hoặc lẫy. Chế độ L (low) thường khóa xe ở các số thấp để giữ phanh động cơ liên tục. Tùy hãng, L có thể là chế độ hỗ trợ xuống dốc, nên đọc sách hướng dẫn xe để hiểu đúng.

Nên đi đèo vào mùa nào để an toàn hơn?

Mùa khô thường an toàn hơn vì ít mưa, ít sương mù và mặt đường bám tốt. Mùa mưa vào đèo phải giảm tốc độ nhiều hơn và giữ khoảng cách rộng hơn. Dù đi mùa nào, bạn vẫn nên xuất phát sớm để có thời gian đi chậm, không vội vã.